De groei van Loppersum
Dit artikel is, in een ingekorte versie, verschenen in de Lopster Kroniek 2024.
Bij het onderzoek naar de werken van de Lopster architecten Tamme van Hoorn en Jan Benninga [i] kreeg ik ook een beeld van de groei van het dorp waarin zij gevestigd waren. Dit artikel beschrijft de bouwontwikkeling van een paar belangrijke straten in de periode tussen 1900 en 1940. Je vindt daar ook huizen van andere architecten of huizen die zijn gebouwd door timmerman-aannemers, meestal eenvoudiger van constructie en aanzien.
Door Hans Rümke

De oudste kern van Loppersum was de grote wierde met de Petrus en Pauluskerk. Op oude kadasterkaarten[ii] is dit goed te zien, zoals die uit 1887 (afbeelding 1). Deze toont de centrale bebouwing bij de kerk, met het Marktplein, waar de Nieuwstraat, Hogestraat, de Wirdumerweg en de huidige Raadhuisstraat samenkomen. De Hogestraat loopt door in de Lagestraat tot aan de Wijmers waarlangs verder is gebouwd. Er is een beginnende bebouwing aan de dan nog niet bestrate Molenweg (met al drie boerderijtjes aan de noordkant) en aan het Middenpad. Ook de Kruisweg is ingetekend, met aan de zuidoostkant al enige huizen (niet op dit kaartje te zien). Wanneer het zoutwaterzwembad hier is ingetekend, is onbekend. Ten noorden van de Schipsloot, Hogestraat en Lagestraat liggen percelen voor land- en tuinbouw (fruitteelt). Ten zuiden hiervan komen bij het Middenpad richting Kruisweg huizen. De boerderij Zuidven heeft nog flink wat bouwland.

Met de aanleg van de spoorlijn en de komst van het station wordt het dorp vanaf het einde van de 19e eeuw in die richting uitgebreid. In 1925 ontstaan plannen om van de Molenweg een doorgaande weg te maken. Dat krijgt in 1931 vorm. Mede vanwege de toename van het verkeer wordt de weg rechtgetrokken en verbreed, en komt er een brede aansluiting bij de Stedumerweg. Rond 1934 wordt ook de scherpe bocht van de Wijmers verflauwd (afbeelding 2)[iii].
In het begin van de 20e eeuw groeide het dorp rond de oude kern. Op de kaartjes (afbeeldingenserie 3) is in rood de bestaande bouw per tien jaar te zien[iv]. We beginnen in 1910, vlak voordat Van Hoorn zich in Loppersum vestigde. De bebouwing bevindt zich dan nog hoofdzakelijk tussen de Wijmers en de kerk, met enige markante villabouw tussen kerk, station en spoorwegovergang. Het deel van de huidige Molenweg tussen spoorwegovergang tot de Raadhuisstraat heet dan nog Stationsstraat.








Tegen 1920 is er groei aan de Bosweg, Zeerijperweg, Singelweg en de zuidzijde van de Molenweg. Daarna groeit de bebouwing aan de Wirdumerweg en de noordzijde van de Molenweg. Ook aan de Kruisweg, Wijmersweg en Stedumerweg wordt gebouwd.

Het terrein tussen Molenweg en spoorlijn wordt in 1936 beoogd als uitbreidingsplan (afbeelding 4)[v]. De bouw begint hier na de Tweede Wereldoorlog. In 1970 is het hele gebied volgebouwd.
Flinke groei bebouwing
Een paar straten licht ik in tabellen wat nader uit (met de huidige nummering): Bosweg, Zeerijperweg Wirdumerweg en Molenweg. In een groot aantal gevallen zijn eigenaren en/of ontwerpers onbekend. Ook de Singelweg (waar aan de noordoostkant al vroeg bebouwing was) en de Kruisweg (waar aan de zuidkant al bebouwing was) komen aan de orde. Aanvullingen of verbeteringen zijn uiteraard welkom!
We zien natuurlijk ontwerpen van Van Hoorn en Benninga, maar ook vele andere waarvan enkele bekende architecten van de oudere generatie nog opvallen: Oeds de Leeuw Wieland, Harm Rozema, G. Hoekzema Kzn uit Groningen en A. Stooker (Benninga’s voorganger als gemeentearchitect). De tijdgenoten van Benninga en Van Hoorn zijn T.K. van Eerden (in Loppersum gevestigd en hier behoorlijk productief), Evert Rozema en Henri Rots. Daarnaast zijn er ontwerpen van Lopster timmerman-aannemers zoals de gebr. Stamhuis, Evert Tochtman, Geert Raven, Evert en Willem Wiersema en Wessel Woltjer, en van bouwkundige Klaas Huisman. De vermelde bouwjaren zijn gebaseerd op de bouwdossiers in het gemeentearchief, en als deze niet beschikbaar waren uit de Basisregistratie Adressen en gebouwen (BAG-register)[vi] dat helaas niet altijd precies is (laatste cijfer van jaartal lijkt vaak afgerond op 5 of 0).
| BOSWEG | EIGENAAR | ONTWERPER | DATUM |
| 1 Woning | P.H. Stikkelbroek | O. de Leeuw Wieland | 1911 |
| 3 Woning | 1908 | ||
| 5 Woning | O. de Leeuw Wieland | O. de Leeuw Wieland | 1919 |
| 7 Woning | 1931 | ||
| 9 Woning en Schuur | F. Wieringa | T. van Hoorn en K. Huisman | 1922 |
| 11 Woning | E. van Dijken | E. Rozema | 1924 |
| 13 Woning | H. Siekman | 1923 | |
| 15-25 Drie dubbele woningen | Woningstichting Loppersum | J. Benninga en T. van Hoorn | 1947 |
| 2 Woning | 1901 | ||
| 4 Woning | A. Balkema | J. van Dijken Jr | 1935 |
| 6 Woning | J. Balkema | J. van Dijken Jr | 1935 |
| 8 Woning | G. Uittien | G. Hagelvlag | 1935 |
| 10 Woning | G. Bouwkamp | 1935 | |
| 12-14 Dubbele arbeiderswoning | O. de Leeuw Wieland | 1899 | |
| 16 | |||
| 18 Woning In 1948 afgebroken en herbouwd | B. Nienhuis | G. Raven | 1922 |
| ZEERIJPERWEG | EIGENAAR | ONTWERPER | DATUM |
| 1 Woning | 1907 | ||
| 3 Kaaspakhuis en directeurswoning | O. de Leeuw Wieland en T. van Hoorn | 1915 (volgens BAG 1907) | |
| 2 Woning | O. de Leeuw Wieland | O. de Leeuw Wieland | 1911 |
| 4 Heerenbehuizing | M. Coolman | O. de Leeuw Wieland | 1913 |
| 6 Woning | T. van Hoorn | T. van Hoorn | 1914 |
| 8 Woning | S. van der Veen | T. van Hoorn | 1921 |
| 10 | J. Benninga | J. Benninga | 1922 |
| 12 Woning ‘Wraldbirin’ | K. de Haan | E. Rozema | 1932 |
| 14 Woning | R. Wieringa | R. Wieringa? | 1920 |
| 16 Woning | H. Rozema | E. Rozema | 1919 |
| 18 Woning | Wed. Rengers-Bolhuis | O. de Leeuw Wieland en T. van Hoorn | 1915 |
| 20 Woning | 1911 |

| WIRDUMERWEG | EIGENAAR | ONTWERPER | DATUM |
| 1 Bank, kantoor | Huizinga’s bank, later J. Benninga | O. de Leeuw Wieland | 1870 (BAG 1915) |
| 3 Woning | 1840 | ||
| 5 Uitbreiding Verenigingsgebouw Rehoboth | T.K. van Eerden | 1929 | |
| 9 Woning-winkel-slachterij | H. Bleker | 1924 | |
| 11 Woning-schoenwinkel | S. Hartog | 1925 | |
| 13 Woning | J. Hommes | J. Benninga | 1932 |
| 15 Dubbele woning, schuur, veestallen | N. van der Laan | 1933 | |
| 17 Uitbreiding woning brandstoffenhandelaar | H. Maring | 1924, afgebroken 1979 | |
| 21-23 ‘Ons Dorpshuis’ | Vereniging Ons Dorpshuis | T. van Hoorn | 1930 |
| 25 Woning | G. Van Delden | T. van Hoorn | 1937 |
| 27 Woning | Wed J. Hilhorst | T.K. van Eerden | 1929 |
| 31 Vernieuwing woonhuis | Joh. Wijntjes | K. Huisman | 1925 |
| 33 Woning-winkel | F. Bloema | 1927 | |
| 35 Woning-werkplaats | A. Lemstra | T.K. van Eerden | 1925 |
| 37 Woning | P. Kuiper | T. van Hoorn | 1923 |
| 39 Woning | T.K. van Eerden | T.K. van Eerden | 1922 |
| 41 Woning | E. van Dijken | T. van Hoorn | 1922 |
| 43 Woning | A. van Dijken | A. van Dijken (metselaar) | 1922 |
| 45 Bloemkwekerij Isis | J. van Delden | 1904 | |
| 47 Woning verbouw | A. Huizinga | J. van Dijk Glz | 1925 |
| 49 Woning | 1925 | ||
| 51 Woning | J. Uittien | 1921 | |
| 53 e.v. ‘Negen huisjes’ | Woningbouwvereniging Loppersum | 1920 | |
| 75 Villa Welgelegen, ambtswoning | S.D. Jensema | O. de Leeuw Wieland | 1907 |
| 2 Woning | A.J. Wijn | 1923 | |
| 4 Woning-schuur-veestal | J. Olthof | T.K. van Eerden | 1931 |
| 8 Dubbel woonhuis | E. Wiersema | 1931 | |
| 10 Woning | A. Kok | 1932 | |
| 12 | 1920 | ||
| 14 Woning | J. Hovenga | K. van Herik | 1928 |
| 16 Christelijke ULO school | Vereniging tot Stichting en Instandhouding van een School met den Bijbel te Loppersum | T. van Hoorn | 1922 |
| 18 Woning bij school | idem | T.K. van Eerden | 1931 |
| 20-22 Dubbele ambtenarenwoning | Gemeente Loppersum | A. Stooker | 1920 |
| 24 Groene Kruisgebouw | Het Groene Kruis | P. Nieland | 1914 |
| 26 Woning-winkel | H. Siekman | 1924 | |
| 28 Woning-winkel | E. van Dijken | 1924 | |
| 32 Woning ‘Ribes’ | K. Nienhuis | E. Rozema | 1925 |
| 34 Dubbele woning | E. Wiersema | W. Wiersema | 1933 |
| 36 Dubbele woning | E. Wiersema | W. Wiersema | 1933 |
| 38 Woning | O. Bosman | 1934 | |
| 40 Woning | O. Bosman | E. van Dijken? | 1933 |
| 42 Woning | C. Houwing | 1930 |
| Molenweg | Eigenaar | Ontwerper | Datum |
| 1 Woning-winkel-werkplaats | F. Doornbos | T. van Hoorn | 1920 |
| 3 Woning | E. Tochtman | T. van Hoorn | 1922 |
| 5 Rentenierswoning | A. Doornbos | T.K. van Eerden | 1923 |
| 7 Woning | T.K. van Eerden | T.K. van Eerden | 1923 |
| 9 Splitsing woningen | J. Kremer | 1923 | |
| 11 Hotel Spoorzicht | O. de Leeuw Wieland | O. de Leeuw Wieland | 1886 |
| 13 Dubbele woning-garage-werkplaats | J. Boer | T. van Hoorn | 1925 |
| 15 Rentenierswoning | Wed. K.P. Huizinga | O. de Leeuw Wieland | 1910 |
| 17 Café Zandt Uitbreiding café-biljartzaal-concertzaal Afbraak en nieuwe woning | T. van Hoorn E. Stamhuis | 1884 (of eerder) 1924 1937 | |
| 19 Woning en vergroting schuur | L. Stamhuis | L. Stamhuis | 1924 1935 |
| 21 Woning-schilderswerkplaats | K.W. van der Laan | K. Huisman | 1925 |
| 23 Woning | W. Woltjer | W. Woltjer | 1926 |
| 25 Woning | B. van der Laan | J. Benninga | 1928 |
| 27 Dubbele woning | E. van Dijken | 1931 | |
| 29 Woning | J.J. Zijl, resp. J. Bolt | K. Huisman | 1922 |
| 31 Woning | E. Wiersema | G. Raven? | 1925 |
| 33 Woning | 1912 | ||
| 35 Woning-winkel | H. Hovinga | 1936 | |
| 37 Woning Afgebroken | G. Raven | G. Raven | 1922 2022 |
| 39 Woning | G. Raven | G. Raven | 1921 |
| 41 Woning | 1930 | ||
| 43 Woning | 1918 | ||
| 45 Woning | 1914 | ||
| 47 Woning | 1913 | ||
| 49 Woning | 1907 | ||
| 51 Woning met schuurtje, later verbouwd | G. Raven /T. Cremer | G. Raven / H. Goedhuis | 1924/1935 |
| 53 Dubbele woning | J. of E. Stamhuis | J. en E. Stamhuis | 1935 |
| 55 Dubbele woning | J. of E. Stamhuis | J. en E. Stamhuis | 1935 |
| 57 Woning | S. de Boer | W. Tochtman | 1931 |
| 59 Woning-werkplaats | Jac. Huizinga | W. Woltjer | 1931 |
| 61 Woning | C. Miske | T. van Hoorn | 1932 |
| 63 Woning | C. Miske | T. van Hoorn | 1932 |
| 69 Rentenierswoning | Tj. van Hoorn | J. Benninga | 1954 |

| 4 Woning | 1907 | ||
| 6 Woning | 1902 | ||
| 8 Burgerbehuizing | J. van Hulten | O. de Leeuw Wieland | 1905 |
| 10 Woning | 1910 | ||
| 12 Nutsspaarbank Afgebroken | J. Benninga | 1960 2005 | |
| 14 Gemeentehuis | 2006 | ||
| 16 Dokterswoning Ithaca | T.S. Steenhuis | G. Hoekzema Kzn. | 1915 |
| 18 Rentenierswoning | Wed. A. Biewenga | H. Rots | 1937 |
| 20 Woning | Wed. C.H. Eenkema | T. van Hoorn | 1932 |
| 22 Dubbele woning | E. Wiersema | 1933 | |
| 26 Woning | J. Eendhuizen | T. van Hoorn | 1934 |
| 28 Woning | G. Tiessen | T. van Hoorn | 1935 |
| 30 Woning | J. Reiffers | B.K. Dertien | 1933 |
| 32 Woning verbouwing | G. Raven | G. Raven | 1923 |
| 34 | 1934 | ||
| 38 Woning verbouwing | In 1950 verbouwing voor H. Tuinier Hofman naar ontwerp J. Benninga | 1910 | |
| 40 Woning | A. de Jonge | T. van Hoorn | 1917 |
| 42 Woning | G. Buitenkamp | 1950 | |
| 44 Woning | L. Bultena | T. van Hoorn | 1936 |
| 46 Woning | T.K. van Eerden | 1948 | |
| 48 Woning | T.K. van Eerden | T.K. van Eerden | 1948 |
| 50 Woning | J. Post | T.K. van Eerden | 1957 |
| 52 Dubbele woning | B. Schedeler | T.K. van Eerden | 1937 |
| 54 Dubbele woning | B. Schedeler | T.K. van Eerden | 1937 |
| 56 Woning | W. Vos | T.K. van Eerden | 1937 |
| 58 Bankkantoor | 1958 | ||
| 60 ‘Landhuisje’ | T.K. van Eerden | T.K. van Eerden | 1925 |
| 62 Villa Storka | L. Eenkema | 1909 |
Singelweg, voormalige grindweg Loppersum-Wirdum
Wat betreft de Singelweg is bekend dat E. Rozema in 1915 de woning, annex winkel en slagerij van J. Smit (Singelweg 1) heeft ontworpen. T. van Hoorn heeft in 1926 de woning Singelweg 2 voor zijn rekening genomen en op Singelweg 3 een schuurtje voor C. Kleinmerk. De Leeuw Wieland ontwierp een woning (Singelweg 9) voor J. Boxma. De huizen op Singelweg 12 en 14 zijn ontworpen door Wessel Woltjer. Verder is weinig bekend van ontwerpers.
Kruisweg
Over de Kruisweg is iets meer bekend. Zo heeft T. van Hoorn in 1910 het huis Kruisweg 9 ontworpen en de slachterij achter het huis in 1927 voor T. Bamberger[vii]. Ook verbouwde hij Kruisweg 11 voor wed. S. Biewenga in 1931 en, samen met J. Benninga heeft hij Kruisweg 13 voor F. Jonker gebouwd. Ook ontwierp Van Hoorn de dubbele woningen Kruisweg 20 en 22 in 1924 voor de aannemers H. en R. Dekker. Kruisweg 22 was in de jaren 80 een bankfiliaal. T.K. van Eerden ontwierp een dubbele woning (15 en 17). De Gereformeerde kerk werd eind jaren 1960 afgebroken waarna de nieuwe wijk Zeedijken hier met de Fivelstraat een toegang kreeg.
Ten slotte
We hebben gezien hoe Loppersum zich tussen 1910 en 1940 groeide door huizen langs bestaande wegen te bouwen en zo de bebouwing te verdichten. Maar geleidelijk gaf de bebouwde kom geen ruimte meer. Al voor de Tweede Wereldoorlog kwam de eerste schets voor uitbreidingen op daartoe aangekochte terreinen. Zo ontstond eerst het ‘Uitbreidingsplan’, gevolgd door de wijken tussen Wijmers en Kruisweg, daarna ten zuiden van de Wirdumerweg, en meer recent ten zuiden van de Wijmers en Zwarte Laan. Deze nieuwere wijken waren hard nodig, maar het gezicht van het dorp wordt nog steeds bepaald door de oudere bebouwing.
[i] Hans Rümke. Tamme van Hoorn en Jan Benninga. Architecten te Loppersum. 2024, Uitg. NoordPRoof, Bedum
[ii] Groninger Archieven, toegangsnummer 44, 0044_05542_01
[iii] Bron: Gemeentearchief Loppersum
[iv] http://bag.edugis.nl, geraadpleegd oktober 2021, anno 2024 was deze website helaas niet meer op dit niveau operationeel
[v] Scheltens B. e.a.. Fotoboek Loppersum/Garrelsweer/Wirdum. 1984. Uitg. Profiel, Bedum, pag 164
[vi] https://bagviewer.kadaster.nl/
[vii] In mijn boek staat dat dit op Kruisweg 5 was. Dat was helaas fout. Het moet zijn op no 9.