De groei van Loppersum

Dit artikel is, in een ingekorte versie, verschenen in de Lopster Kroniek 2024.

Bij het onderzoek naar de werken van de Lopster architecten Tamme van Hoorn en Jan Benninga [i] kreeg ik ook een beeld van de groei van het dorp waarin zij gevestigd waren. Dit artikel beschrijft de bouwontwikkeling van een paar belangrijke straten in de periode tussen 1900 en 1940. Je vindt daar ook huizen van andere architecten of huizen die zijn gebouwd door timmerman-aannemers, meestal eenvoudiger van constructie en aanzien.

Door Hans Rümke

Afbeelding 1: Netteplan sectie E2-1887 (collectie Groninger Archieven).

De oudste kern van Loppersum was de grote wierde met de Petrus en Pauluskerk. Op oude kadasterkaarten[ii] is dit goed te zien, zoals die uit 1887 (afbeelding 1). Deze toont de centrale bebouwing bij de kerk, met het Marktplein, waar de Nieuwstraat, Hogestraat, de Wirdumerweg en de huidige Raadhuisstraat samenkomen. De Hogestraat loopt door in de Lagestraat tot aan de Wijmers waarlangs verder is gebouwd. Er is een beginnende bebouwing aan de dan nog niet bestrate Molenweg (met al drie boerderijtjes aan de noordkant) en aan het Middenpad. Ook de Kruisweg is ingetekend, met aan de zuidoostkant al enige huizen (niet op dit kaartje te zien). Wanneer het zoutwaterzwembad hier is ingetekend, is onbekend. Ten noorden van de Schipsloot, Hogestraat en Lagestraat liggen percelen voor land- en tuinbouw (fruitteelt). Ten zuiden hiervan komen bij het Middenpad richting Kruisweg huizen. De boerderij Zuidven heeft nog flink wat bouwland.

Afbeelding 2: plan (1934) voor het aanpassen van de bocht in de Wijmers.

Met de aanleg van de spoorlijn en de komst van het station wordt het dorp vanaf het einde van de 19e eeuw in die richting uitgebreid. In 1925 ontstaan plannen om van de Molenweg een doorgaande weg te maken. Dat krijgt in 1931 vorm. Mede vanwege de toename van het verkeer wordt de weg rechtgetrokken en verbreed, en komt er een brede aansluiting bij de Stedumerweg. Rond 1934 wordt ook de scherpe bocht van de Wijmers verflauwd (afbeelding 2)[iii].

In het begin van de 20e eeuw groeide het dorp rond de oude kern. Op de kaartjes (afbeeldingenserie 3) is in rood de bestaande bouw per tien jaar te zien[iv]. We beginnen in 1910, vlak voordat Van Hoorn zich in Loppersum vestigde. De bebouwing bevindt zich dan nog hoofdzakelijk tussen de Wijmers en de kerk, met enige markante villabouw tussen kerk, station en spoorwegovergang. Het deel van de huidige Molenweg tussen spoorwegovergang tot de Raadhuisstraat heet dan nog Stationsstraat.

Tegen 1920 is er groei aan de Bosweg, Zeerijperweg, Singelweg en de zuidzijde van de Molenweg. Daarna groeit de bebouwing aan de Wirdumerweg en de noordzijde van de Molenweg. Ook aan de Kruisweg, Wijmersweg en Stedumerweg wordt gebouwd.

Afbeelding 4: uitbreidingsplan 1936.

Het terrein tussen Molenweg en spoorlijn wordt in 1936 beoogd als uitbreidingsplan (afbeelding 4)[v]. De bouw begint hier na de Tweede Wereldoorlog. In 1970 is het hele gebied volgebouwd.

Flinke groei bebouwing

Een paar straten licht ik in tabellen wat nader uit (met de huidige nummering): Bosweg, Zeerijperweg Wirdumerweg en Molenweg. In een groot aantal gevallen zijn eigenaren en/of ontwerpers onbekend. Ook de Singelweg (waar aan de noordoostkant al vroeg bebouwing was) en de Kruisweg (waar aan de zuidkant al bebouwing was) komen aan de orde. Aanvullingen of verbeteringen zijn uiteraard welkom!

We zien natuurlijk ontwerpen van Van Hoorn en Benninga, maar ook vele andere waarvan enkele bekende architecten van de oudere generatie nog opvallen: Oeds de Leeuw Wieland, Harm Rozema, G. Hoekzema Kzn uit Groningen en A. Stooker (Benninga’s voorganger als gemeentearchitect). De tijdgenoten van Benninga en Van Hoorn zijn T.K. van Eerden (in Loppersum gevestigd en hier behoorlijk productief), Evert Rozema en Henri Rots. Daarnaast zijn er ontwerpen van Lopster timmerman-aannemers zoals de gebr. Stamhuis, Evert Tochtman, Geert Raven, Evert en Willem Wiersema en Wessel Woltjer, en van bouwkundige Klaas Huisman. De vermelde bouwjaren zijn gebaseerd op de bouwdossiers in het gemeentearchief, en als deze niet beschikbaar waren uit de Basisregistratie Adressen en gebouwen (BAG-register)[vi] dat helaas niet altijd precies is (laatste cijfer van jaartal lijkt vaak afgerond op 5 of 0).

BOSWEGEIGENAARONTWERPERDATUM
1  WoningP.H. StikkelbroekO. de Leeuw Wieland1911
3 Woning  1908
5 WoningO. de Leeuw WielandO. de Leeuw Wieland1919
7 Woning  1931
9 Woning en SchuurF. WieringaT. van Hoorn en K. Huisman1922
11 WoningE. van DijkenE. Rozema1924
13 WoningH. Siekman 1923
15-25 Drie dubbele woningenWoningstichting LoppersumJ. Benninga en T. van Hoorn1947
    
2 Woning  1901
4 WoningA. BalkemaJ. van Dijken Jr1935
6 WoningJ. BalkemaJ. van Dijken Jr1935
8 WoningG. UittienG. Hagelvlag1935
10 WoningG. Bouwkamp 1935
12-14 Dubbele arbeiderswoning O. de Leeuw Wieland1899
16   
18 Woning In 1948 afgebroken en herbouwdB. NienhuisG. Raven1922
ZEERIJPERWEGEIGENAARONTWERPERDATUM
1 Woning  1907
3 Kaaspakhuis en directeurswoning O. de Leeuw Wieland en T. van Hoorn1915 (volgens BAG 1907)
    
2 WoningO. de Leeuw WielandO. de Leeuw Wieland1911
4 HeerenbehuizingM. CoolmanO. de Leeuw Wieland1913
6 WoningT. van HoornT. van Hoorn1914
8 WoningS. van der VeenT. van Hoorn1921
10J. BenningaJ. Benninga1922
12 Woning ‘Wraldbirin’K. de HaanE. Rozema1932
14 WoningR. WieringaR. Wieringa?1920
16 WoningH. RozemaE. Rozema1919
18 WoningWed. Rengers-BolhuisO. de Leeuw Wieland en T. van Hoorn1915
20 Woning  1911
De Zeerijperweg gezien in de richting van Loppersum, ca. 1911-1920. Links het huis met nummer 20, rechts is de stoomzuivelfabriek te zien. Foto: W.F. Pastoor, collectie voormalige gemeente Loppersum.
WIRDUMERWEGEIGENAARONTWERPERDATUM
1 Bank, kantoorHuizinga’s bank, later J. BenningaO. de Leeuw Wieland1870 (BAG 1915)
3 Woning  1840
5 Uitbreiding Verenigingsgebouw Rehoboth T.K. van Eerden1929
9 Woning-winkel-slachterijH. Bleker 1924
11 Woning-schoenwinkelS. Hartog 1925
13 WoningJ. HommesJ. Benninga1932
15 Dubbele woning, schuur, veestallenN. van der Laan 1933
17 Uitbreiding woning brandstoffenhandelaar  H. Maring 1924, afgebroken 1979
21-23 ‘Ons Dorpshuis’Vereniging Ons DorpshuisT. van Hoorn1930
25 WoningG. Van DeldenT. van Hoorn1937
27 WoningWed J. HilhorstT.K. van Eerden1929
31 Vernieuwing woonhuisJoh. WijntjesK. Huisman1925
33 Woning-winkelF. Bloema 1927
35 Woning-werkplaatsA. LemstraT.K. van Eerden1925
37 WoningP. KuiperT. van Hoorn1923
39 WoningT.K. van EerdenT.K. van Eerden1922
41 WoningE. van DijkenT. van Hoorn1922
43 WoningA. van DijkenA. van Dijken (metselaar)1922
45 Bloemkwekerij IsisJ. van Delden 1904
47 Woning verbouwA. HuizingaJ. van Dijk Glz1925
49 Woning  1925
51 WoningJ. Uittien 1921
53 e.v. ‘Negen huisjes’Woningbouwvereniging Loppersum 1920
75 Villa Welgelegen, ambtswoningS.D. JensemaO. de Leeuw Wieland1907
2 WoningA.J. Wijn 1923
4 Woning-schuur-veestalJ. OlthofT.K. van Eerden1931
8 Dubbel woonhuisE. Wiersema 1931
10 WoningA. Kok 1932
12  1920
14 WoningJ. HovengaK. van Herik1928
16 Christelijke ULO schoolVereniging tot Stichting en Instandhouding van een School met den Bijbel te LoppersumT. van Hoorn1922
18 Woning bij schoolidemT.K. van Eerden1931
20-22 Dubbele ambtenarenwoningGemeente LoppersumA. Stooker1920
24 Groene KruisgebouwHet Groene KruisP. Nieland1914
26 Woning-winkelH. Siekman 1924
28 Woning-winkelE. van Dijken 1924
32 Woning ‘Ribes’K. NienhuisE. Rozema1925
34 Dubbele woningE. WiersemaW. Wiersema1933
36 Dubbele woningE. WiersemaW. Wiersema1933
38 WoningO. Bosman 1934
40 WoningO. BosmanE. van Dijken?1933
42 WoningC. Houwing 1930
MolenwegEigenaarOntwerperDatum
1 Woning-winkel-werkplaatsF. DoornbosT. van Hoorn1920
3 WoningE. TochtmanT. van Hoorn1922
5 RentenierswoningA. DoornbosT.K. van Eerden1923
7 WoningT.K. van EerdenT.K. van Eerden1923
9 Splitsing woningenJ. Kremer 1923
11 Hotel SpoorzichtO. de Leeuw WielandO. de Leeuw Wieland1886
13 Dubbele woning-garage-werkplaatsJ. BoerT. van Hoorn1925
15 RentenierswoningWed. K.P. HuizingaO. de Leeuw Wieland1910
17 Café Zandt Uitbreiding café-biljartzaal-concertzaal Afbraak en nieuwe woning   T. van Hoorn   E. Stamhuis1884 (of eerder)   1924 1937
19 Woning en vergroting schuurL. StamhuisL. Stamhuis1924 1935
21 Woning-schilderswerkplaatsK.W. van der LaanK. Huisman1925
23 WoningW. WoltjerW. Woltjer1926
25 WoningB. van der LaanJ. Benninga1928
27 Dubbele woningE. van Dijken 1931
29 WoningJ.J. Zijl, resp. J. BoltK. Huisman1922
31 WoningE. WiersemaG. Raven?1925
33 Woning  1912
35 Woning-winkelH. Hovinga 1936
37 Woning AfgebrokenG. RavenG. Raven1922 2022
39 WoningG. RavenG. Raven1921
41 Woning  1930
43 Woning  1918
45 Woning  1914
47 Woning  1913
49 Woning  1907
51 Woning met schuurtje, later verbouwdG. Raven /T. CremerG. Raven / H. Goedhuis1924/1935
53 Dubbele woningJ. of E. StamhuisJ. en E. Stamhuis1935
55 Dubbele woningJ. of E. StamhuisJ. en E. Stamhuis1935
57 WoningS. de BoerW. Tochtman1931
59 Woning-werkplaatsJac. HuizingaW. Woltjer1931
61 WoningC. MiskeT. van Hoorn1932
63 WoningC. MiskeT. van Hoorn1932
69 RentenierswoningTj. van HoornJ. Benninga1954
Molenweg 26, het dubbele huis met nummers 24 en 22 en nummer 20 (het hoekhuis). Op de achtergrond links de rentenierswoning met nummer 18. Ansichtkaart uit ca. 1950. – Collectie voormalige gemeente Loppersum.
4 Woning  1907
6 Woning  1902
8 BurgerbehuizingJ. van HultenO. de Leeuw Wieland1905
10 Woning  1910
12 Nutsspaarbank Afgebroken J. Benninga1960 2005
14 Gemeentehuis  2006
16 Dokterswoning IthacaT.S. SteenhuisG. Hoekzema Kzn.1915
18 RentenierswoningWed. A. BiewengaH. Rots1937
20 WoningWed. C.H. EenkemaT. van Hoorn1932
22 Dubbele woningE. Wiersema 1933
26 WoningJ. EendhuizenT. van Hoorn1934
28 WoningG. TiessenT. van Hoorn1935
30 WoningJ. ReiffersB.K. Dertien1933
32 Woning verbouwingG. RavenG. Raven1923
34  1934
38 Woning verbouwing In 1950 verbouwing voor H. Tuinier Hofman naar ontwerp J. Benninga1910
40 WoningA. de JongeT. van Hoorn1917
42 WoningG. Buitenkamp 1950
44 WoningL. BultenaT. van Hoorn1936
46 Woning T.K. van Eerden1948
48 WoningT.K. van EerdenT.K. van Eerden1948
50 WoningJ. PostT.K. van Eerden1957
52 Dubbele woningB. SchedelerT.K. van Eerden1937
54 Dubbele woningB. SchedelerT.K. van Eerden1937
56 WoningW. VosT.K. van Eerden1937
58 Bankkantoor  1958
60 ‘Landhuisje’T.K. van EerdenT.K. van Eerden1925
62 Villa StorkaL. Eenkema 1909

Singelweg, voormalige grindweg Loppersum-Wirdum

Wat betreft de Singelweg is bekend dat E. Rozema in 1915 de woning, annex winkel en slagerij van J. Smit (Singelweg 1) heeft ontworpen. T. van Hoorn heeft in 1926 de woning Singelweg 2 voor zijn rekening genomen en op Singelweg 3 een schuurtje voor C. Kleinmerk. De Leeuw Wieland ontwierp een woning (Singelweg 9) voor J. Boxma. De huizen op Singelweg 12 en 14 zijn ontworpen door Wessel Woltjer. Verder is weinig bekend van ontwerpers.

Kruisweg

Over de Kruisweg is iets meer bekend. Zo heeft T. van Hoorn in 1910 het huis Kruisweg 9 ontworpen en de slachterij achter het huis in 1927 voor T. Bamberger[vii]. Ook verbouwde hij Kruisweg 11 voor wed. S. Biewenga in 1931 en, samen met J. Benninga heeft hij Kruisweg 13 voor F. Jonker gebouwd. Ook ontwierp Van Hoorn de dubbele woningen Kruisweg 20 en 22 in 1924 voor de aannemers H. en R. Dekker. Kruisweg 22 was in de jaren 80 een bankfiliaal. T.K. van Eerden ontwierp een dubbele woning (15 en 17). De Gereformeerde kerk werd eind jaren 1960 afgebroken waarna de nieuwe wijk Zeedijken hier met de Fivelstraat een toegang kreeg.

Ten slotte

We hebben gezien hoe Loppersum zich tussen 1910 en 1940 groeide door huizen langs bestaande wegen te bouwen en zo de bebouwing te verdichten. Maar geleidelijk gaf de bebouwde kom geen ruimte meer. Al voor de Tweede Wereldoorlog kwam de eerste schets voor uitbreidingen op daartoe aangekochte terreinen. Zo ontstond eerst het ‘Uitbreidingsplan’, gevolgd door de wijken tussen Wijmers en Kruisweg, daarna ten zuiden van de Wirdumerweg, en meer recent ten zuiden van de Wijmers en Zwarte Laan. Deze nieuwere wijken waren hard nodig, maar het gezicht van het dorp wordt nog steeds bepaald door de oudere bebouwing.


[i] Hans Rümke. Tamme van Hoorn en Jan Benninga. Architecten te Loppersum. 2024, Uitg. NoordPRoof, Bedum

[ii] Groninger Archieven, toegangsnummer 44, 0044_05542_01

[iii] Bron: Gemeentearchief Loppersum

[iv] http://bag.edugis.nl, geraadpleegd oktober 2021, anno 2024 was deze website helaas niet meer op dit niveau operationeel

[v] Scheltens B. e.a.. Fotoboek Loppersum/Garrelsweer/Wirdum. 1984. Uitg. Profiel, Bedum, pag 164

[vi] https://bagviewer.kadaster.nl/

[vii] In mijn boek staat dat dit op Kruisweg 5 was. Dat was helaas fout. Het moet zijn op no 9.